Rehabilitacja w trakcie leczenia

Celem rehabilitacji w onkologii jest zmniejszenie skutków leczenia.

Proces rehabilitacji powinien być realizowany jednocześnie z podstawowym leczeniem, ponieważ z jednej strony wsparcie psychologiczne od momentu postawienia rozpoznania, przez okres leczenia, a z drugiej strony usprawnianie fizyczne wspomaga, a niejednokrotnie ułatwia  leczenie podstawowe.

W leczeniu onkologicznym ogromną rolę odgrywa chirurgia. Zarówno rozlegle zabiegi chirurgiczne, jak i zabiegi diagnostyczne (otwarte biopsje, badania endoskopowe) są związane z dużym wysiłkiem psychicznym i fizycznym chorego. Dlatego też przygotowanie go do operacji i usprawnianie po jej zakończeniu ma duże znaczenie w przebiegu terapii. Leczenie operacyjne jest związane z niszczeniem chorych tkanek, nierzadko całych narządów. Wiąże się to często z upośledzeniem czynności poszczególnych układów organizmu. Jednocześnie leczenie chirurgiczne może powodować zmiany wyglądu chorego. Rozpoznanie nowotworu prowadzi również do ogromnych zmian emocjonalnych, a często i psychicznych u chorego.

Pacjenci poddani radioterapii w trakcie leczenia onkologicznego też wymagają zabiegów usprawniających, szczególnie, że odległe skutki radioterapii łączą się z włóknieniem tkanek, możliwością wystąpienia wtórnych  obrzęków limfatycznych  czy ograniczeniem ruchu w stawach okolic napromienianych.

Chemioterapia jako jeden z czynników systemowego leczenia onkologicznego z niektórymi skutkami ubocznymi, jak bóle kostno-stawowe, objawy neurologiczne czy ogólne osłabienie organizmu, też stanowi wyzwanie do opracowywania i prowadzenia odpowiedniej rehabilitacji psychofizycznej tej grupy chorych.

Rehabilitacja seksualna

Jednym z elementów szeroko pojętej rehabilitacji jest rehabilitacja seksualna, na którą coraz bardziej należy zwracać uwagę w programowaniu leczenia chorych na nowotwory.

Seks jest tak osobistą sprawą, że  zarówno chorzy, jak i personel medyczny boją się omawiać związane z tym problemy. Funkcjonowanie chorych w zakresie seksualności jest rzadko oceniane przez specjalistów zajmujących się zdrowiem, choć jest uznawane za jeden z ważniejszych aspektów opieki nad pacjentem. Obecność dysfunkcji psychoseksualnych wśród chorych na nowotwory jest bardzo duża. Wynika to często z zaburzonego obrazu własnego ciała i uszkodzenia narządów lub tkanek. Dysfunkcje seksualne pojawiające się u pacjentów onkologicznych mogą być wywołane czynnikami somatycznymi  lub psychicznymi.

Leczenie tych zaburzeń zależy od czynników je wywołujących. W wyniku zabiegu chirurgicznego w sąsiedztwie narządów płciowych może dojść do uszkodzenia zarówno unerwienia, jak i unaczynienia narządów płciowych. Radioterapia w okolicy podbrzusza może uszkodzić aparat nerwowo-naczyniowy układu płciowego. Wynikiem takich uszkodzeń może być zmniejszony popęd seksualny, powstrzymywanie się od kontaktów seksualnych lub całkowite ich zanikanie. Pojawienie się dysfunkcji seksualnych może być związane ze stresem w zakresie diagnozowania, informacją o konieczności  okaleczającej operacji, np. amputacji piersi lub wyłonienia stomii. Pogorszona samoocena i lęk przed brakiem akceptacji ze strony partnera to częste psychologiczne przyczyny unikania kontaktów i zmniejszenia popędu seksualnego. Rehabilitacja seksualna wymaga podejścia do spraw seksu w szerokim tego aspekcie, począwszy od uznania, że chory na raka może być dalej atrakcyjnym i wartościowym partnerem w miłości mimo uszkodzeń związanych z chorobą, aż do przekonania współpartnera o różnych wartościach bliskości. Dlatego rehabilitacja seksualna jest istotną sprawą dla wszystkich  chorych na nowotwory i ich partnerów.

Jedną z metod rehabilitacji jest czterostopniowy model interwencji:

● zgoda – pierwszy etap stanowi uzyskanie zgody chorego na rozmowę i dyskusję na temat problemu wywołanego przez chorobę, często zainicjowany przez pacjenta,

● ograniczona informacja – informacja  wymaga pewnej wiedzy  o problemach chorego i podstawowych aspektach seksu, przebiegu choroby i zdrowienia,

● sugestie szczegółowe – szczegółowe potraktowanie problemu, wrażliwa i fachowa rozmowa z zakresu seksuologii,

● intensywna terapia – część pacjentów może wymagać terapii medycznej, psychologicznej, a nawet interwencji chirurgicznej.

Rehabilitacja chorych po operacjach usunięcia węzłów chłonnych

Usuwanie węzłów chłonnych jest częścią chirurgii onkologicznej. Z powodu ich braku (węzły chłonne pachowe lub pachwinowe) dochodzi do niewydolności układu limfatycznego, czyli utrudnionego przepływu chłonki z jednoczesnym gromadzeniem się jej w tkance podskórnej, najczęściej  kończyny górnej czy dolnej po stronie operowanej. Obrazem tego jest występujący w różnym stopniu wtórny obrzęk limfatyczny kończyny. Zakażenie okołooperacyjne, zwłóknienia okolicy blizny, utrudnienie wytworzenia się obocznego odpływu, inne formy leczenia (radioterapia), starszy wiek, otyłość – to są czynniki zwiększające ryzyko tego powikłania.

Wtórny obrzęk limfatyczny nie powstaje bezpośrednio po operacji, ale rozwija się w różnym czasie – od 6 miesięcy do wielu lat po zabiegu usunięcia węzłów chłonnych. Dlatego wszyscy pacjenci, u których usunięto węzły chłonne, powinni poznać zasady profilaktyki.

Aby uniknąć obrzęku, należy edukować pacjentów w zakresie profilaktyki przeciwobrzękowej, której podstawą jest automasaż wspomagający przepływ chłonki z kończyny górnej strony operowanej oraz przestrzeganie następujących zasad:

● dwa razy dziennie wykonywać  automasaż (masaż wspomagający przepływ chłonki,  poprawiający trofikę i  przepływ zalegającej chłonki,

● codziennie wykonywać ćwiczenia poprawiające zakres ruchu w stawach obręczy barkowej,

● do odpoczynku i spania używać trójkąta pod rękę,

● unikać spania na operowanym boku,

● unikać długotrwałego prowadzenia samochodu, prasowania, dźwigania,

● unikać wykonywania w rękę zastrzyków oraz mierzenia ciśnienia po tej stronie,

● unikać szarpnięć, np. smyczą psa lub w środkach lokomocji,

● unikać  przegrzewania ręki (stosowania maści rozgrzewających, gorących kąpieli, opalania),

● nie uciskać ręki, np. zbyt obcisłymi rękawami, bransoletkami, zegarkiem, unikać urazów, takich jak użądlenia owadów, ukłucia, skaleczenia, oparzenia,

●dbać o prawidłową wagę,

● należy przekonać pacjenta do dbania o aktywność fizyczną w normie odpowiedniej do jego wieku i sprawności ; wskazane pływanie, nordic wolking, spacery, ćwiczenia ogólnokondycyjne

Do spania i odpoczynku zaleca się wysokie układanie kończyny, wykorzystując w tym celu zaprojektowane do tego przybory, takie jak trójkąty w odpowiednim rozmiarze dla kończyny górnej i dolnej. Ćwiczenia fizyczne w profilaktyce obrzęku mają ogromne znaczenie, szczególnie w sektorze ruchu od 90° do 180°.W schemat ćwiczeń ruchowych należy wprowadzić ćwiczenia oddechowe, w czasie których wytwarza się ujemne ciśnienie w klatce piersiowej, zasysające zalegającą chłonkę z kończyny po stronie operowanej.

W wypadku wystąpienia obrzęku w zależności od jego stopnia stosuje się różne zabiegi z zakresu fizjoterapii- masaż pneumatyczny, masaż suchy, stymulację komputerową, , drenaż limfatyczny z kompresją (specjalistycznym bandażowaniem) lub bez niej. Wszystkie te formy powinny być połączone z kinezyterapią (leczenie ruchem) i hydroterapią uzupełniającą te działania. Przy utrwalonych  obrzękach dla utrzymania uzyskanych efektów zaleca się rękawy uciskowe lub w wypadku kończyn dolnych – pończochy  uciskowe.

 Rehabilitacja psychofizyczna pacjentek leczonych z powodu  raka piersi

Celem programu jest ograniczenie niekorzystnych fizycznych i psychicznych następstw leczenia, w szczególności chirurgicznego.

Spośród ubytków fizycznych należy wymienić: brak piersi lub zmiana jej wyglądu, ograniczenie zakresu ruchu i siły mięśniowej kończyny i obręczy barkowej strony operowanej, wtórny obrzęk chłonny kończyny, wady postawy  Nie mniej ważne są zmiany zachodzące w psychice leczonych – lęk przed kalectwem, obawa o kontakty interpersonalne, strach przed bólem i śmiercią.

Program kompleksowego usprawniania obejmuje:

● Rehabilitację psychofizyczną w czasie pobytu w szpitalu.

Pacjentka przed operacją powinna poznać cel i przebieg leczenia usprawniającego po operacji. Kobietom, u których będzie wykonana mastektomia, należy przedstawić celowość zaprotezowania zewnętrznego i zapoznać je z  możliwością operacji odtwórczej piersi. W okresie pooperacyjnym prowadzi się  ćwiczenia indywidualne i zespołowe mające na celu odzyskanie i utrzymanie ruchomości stawów obręczy barkowej strony operowanej, stosuje się wstępną profilaktykę przeciwobrzękową – masaż, wysokie układanie kończyny, psychoterapię. Każda pacjentka powinna dostać wniosek na protezę zewnętrzną piersi, wystawioną przez lekarza onkologa lub chirurga, którą realizuje się raz na dwa lata. Dobór protezy ma zasadnicze znaczenie nie tylko ze względu na estetykę i samopoczucie chorej, ale odpowiada również za statykę kręgosłupa, czyli zapobiega wadom postawy (uniesienie lub obniżenie barku, przygarbienie, odstawanie łopatki czy skrzywienie kręgosłupa). Proteza powinna być dostosowana ciężarem, kształtem, kolorem i konsystencją do zdrowej piersi.

● Postępowanie usprawniające po opuszczeniu szpitala (6 tygodni), prowadzone w zakładach lub przychodniach rehabilitacyjnych.

Fizjoterapia stosowana w tym okresie ma na celu odzyskanie sprawności ruchowej i polega na stosowaniu ćwiczeń opartych na dynamicznej pracy mięśni. Praca polegająca na rytmicznych skurczach mięśni stwarza najkorzystniejsze warunki oddziaływania na układ naczyń krwionośnych i limfatycznych, przy równoczesnym zapewnieniu poprawy zakresu ruchu i wzrostu masy mięśniowej. W okresie tym uczy się pacjentki, u których usunięto węzły chłonne, zasad profilaktyki przeciwobrzękowej – ćwiczenia oddechowe oraz naukę automasażu.

Z zakresu rehabilitacji psychicznej prowadzi się indywidualne i zbiorowe zajęcia psychoterapeutyczne mające przede wszystkim na celu naukę umiejętnego radzenia sobie z stresem oraz pomoc w rozwiązywaniu problemów życia codziennego, zmienionego przez proces chorobowy.

Pacjentki po leczeniu oszczędzającym (BCT) obowiązuje taki sam program profilaktyki przeciwobrzękowej oraz usprawnianie i poprawa zakresu ruchu w stawach obręczy barkowej. Przed rozpoczęciem radioterapii chore powinny odzyskać submaksymalny lub maksymalny zakres ruchu w stawach obręczy barkowej strony operowanej. W wyjątkowych przypadkach widocznego ubytku w obszarze zachowanej piersi zaleca się specjalistyczne uzupełnienie braku (wniosek na protezę piersi).

W grupie pacjentek, u których wykonano procedurę węzła wartowniczego przy zachowaniu większości węzłów chłonnych pachy, usprawnianie dotyczy stanu po amputacji piersi i nie wymaga prowadzenia  profilaktyki przeciwobrzękowej. Prawdopodobieństwo wystapienia wtórnego obrzęku limfatycznego jest minimalne w stosunku do usunięcia pakietu węzłów (2-5% v 30-50%).

W wypadku wystąpienia wad postawy wynikających z przeprowadzonego leczenia, np. w  wyniku uszkodzenia nerwu piersiowego długiego, może dojść do widocznego odstawania dolnego i przyśrodkowego brzegu łopatki. Powoduje to dolegliwości bólowe i ograniczenie ruchu w zakresie zgięcia i odwiedzenia. Zaleca się w tym wypadku ćwiczenia kompensacyjne mięśni grzbietu oraz ćwiczenia poprawiające zakres ruchu w stawach obręczy barkowej.

● Postępowanie usprawniające przed i po rekonstrukcji piersi.

Postępowanie przed operacją odtwórczą jest uzależnione od rodzaju przewidywanej rekonstrukcji. W każdym przypadku należy dążyć do zachowania elastyczności blizny po mastektomii i jej otoczenia. Wykonuje się odpowiednie ćwiczenia ruchowe, stosuje się różne formy masażu i w wybranych przypadkach jonoforezę jodową, co wpływa na zmiękczenie tkanek. Postępowanie pooperacyjne zależy od rodzaju wykonanej rekonstrukcji. Po wszczepieniu ekspanderoprotezy lub ekspandera z wymianą na protezę należy wykonywać masaż zapobiegający obkurczaniu torebki łącznotkankowej wokół protezy, której wytworzenie pogarsza efekt kosmetyczny odtworzonej piersi. Ćwiczenia ruchowe obręczy barkowej strony operowanej w pełnym zakresie zalecamy po okresie 3-4 tygodni, w okresie wcześniejszym – ograniczenie zakresu ruchu do 90°. Zaleca się również zakładanie specjalistycznych pasów powyżej odtwarzanej piersi na cały okres dopełniania.

Po operacji odtwórczej z wykorzystaniem tkanek własnych (TRAM) ćwiczenia grzbietu i brzucha rozpoczyna się po okresie około 4 tygodni, utrzymując wcześniej pochyloną sylwetkę w celu oszczędzania powłok brzucha. Po zakończeniu leczenia i wygojeniu ran pooperacyjnych  dużą rolę spełnia masaż wirowy całkowity, poprawiający trofikę tkanek brzucha i odtworzonej piersi.

Rehabilitacja chorych leczonych z powodu nowotworów narządów płciowych kobiecych

Rozpoznanie nowotworu narządu rodnego i jego leczenie, mimo że nie pozostawia wielu zewnętrznych zmian, może prowadzić do głębokich zmian emocjonalnych, poczucia obniżenia własnej wartości i wycofania się z wielu społecznych ról. Jednocześnie wiąże się ze spadkiem sił fizycznych, problemami urologicznymi (m.in. nietrzymaniem moczu), wtórnymi obrzękami kończyn dolnych czy okolic podbrzusza lub warg sromowych.

Główne cele rehabilitacji w ginekologii onkologicznej

W celu zmniejszenia powikłań krążenia obwodowego oraz zapobiegania stanom zatorowo-zakrzepowym (szczególnie u kobiet otyłych i z żylakami kończyn dolnych) stosowana jest  profilaktyka przeciwzakrzepowa.

W okresie pooperacyjnym duże znaczenie ma również rehabilitacja psychiczna, szczególnie w sytuacji usuniętego całego narządu rodnego i możliwości wystąpienia syndromu „pustej kobiety” lub „zamkniętej muszli”..

Często niekorzystnym skutkiem leczenia kobiet może być wysiłkowe nietrzymanie moczu. W celu poprawy tego stanu uczy się pacjentki ćwiczeń poprawiających wydolność mięśni przepony moczowo-płciowej. Ćwiczenia mają  na celu wzmocnienie mięśni dna miednicy, a przez to poprawę pracy zwieraczy, decydujacych o nie gubieniu moczu. Warunkiem poprawy jest odpowiednie wykonywanie tych ćwiczeń, bowiem ćwiczenie niewłaściwych grup mięśniowych nie tylko nie przynosi oczekiwanego skutku, ale może przyczynić się do nasilenia nietrzymania moczu. Ćwiczenia dna miednicy definiowane są jako „powtarzalne, wybiórcze, wolicjonalne skurcze i rozkurcze określonych mięśni dna miednicy”. Wymaga to takiego wyczuwania pracy mięśni, aby być pewnym, że używa się właściwych mięśni oraz unika niepożądanych skurczy przylegających grup mięśniowych.

Istnieje kilka technik nauczania napinania i rozluźniania mięśni dna miednicy. Zazwyczaj wszystkie te metody w początkowym etapie wymagają pomocy i współpracy lekarza lub rehabilitanta( fizjoterapeuty). Jedną z najstarszych metod są tzw. ćwiczenia Kegla, czyli ćwiczenia mięśni przepony moczowo-płciowej. Należy nauczyć pacjenta napinania mięśni krocza poprzez uruchomienie tych mięśni, których skurcz izometryczny jest możliwy do stwierdzenia przez chorą. Przyjęcie odpowiedniej pozycji i właściwe napinanie mięśni pośladków, ud czy brzucha uruchamia również mięśnie dna miednicy.

Wczesna rehabilitacja fizyczna pozwala na uchronienie chorej od powikłań ogólnoustrojowych, a połączona z rozważną psychoedukacją i różnymi formami psychoterapii pozwala na szybszy powrót do zdrowia.

Rehabilitacja chorych na nowotwory płuca

Celem rehabilitacji u pacjentów leczonych operacyjnie z powodu raka płuca jest korekcja istniejących jeszcze przed zabiegiem zaburzeń mechanizmu oddychania, zapobieganie niekorzystnym następstwom zabiegu oraz usprawnianie powstałych po zabiegu nieprawidłowości i zaburzeń w mechanizmie oddychania oraz wsparcie psychologiczne w obliczu poważnej dla pacjenta choroby.

W zakresie fizjoterapii dominujące znaczenie mają  ćwiczenia oddechowe, których podstawą jest umiejętność takiego rozluźnienia mięśniowego, aby po swobodnym wydechu mógł nastąpić głęboki wdech zapewniający dostateczną wentylację. U chorych leczonych operacyjnie fizjoterapię  oddechową dzielimy na dwa okresy:

● Okres przedoperacyjny, w którym celem jest przygotowanie chorego do zabiegu operacyjnego. Cel ten osiąga się przez naukę wykonywania ćwiczeń oddechowych mających na celu poprawę mechaniki oddychania oraz naukę oddychania torem brzusznym, naukę odruchu wywoływania kaszlu i efektywnego odkrztuszania, ćwiczenia ogólnokondycyjne. Dodatkowo prowadzi się psychoterapię mającą na celu przekonanie pacjenta o celowości i skuteczności wykonywania ćwiczeń, zwłaszcza oddechowych.

● Postępowanie po zabiegu operacyjnym obejmuje: naukę stabilizacji rany pooperacyjnej (z powodu bólu i strachu przed rozejściem się rany pacjenci boją się odkrztuszania i kaszlu), ćwiczenia oddechowe z zastosowaniem przyborów do wdechu i wydechu z oporem, oklepywanie i masaż mięśni przykręgosłupowych, ćwiczenia kaszlu i odkrztuszania, stosowanie różnych pozycji drenażowych (należy ściśle przestrzegać przeciwwskazań, szczególnie w pozycjach głową w dół u osób starszych i z problemami krążeniowymi), ćwiczenia przeciwzakrzepowe, ćwiczenia mięśni szyi i pasa barkowego oraz ćwiczenia korekcyjne w obrębie klatki piersiowej i kręgosłupa, wczesną pionizację, ćwiczenia ogólnokondycyjne – ćwiczenia w różnych pozycjach, urozmaicone przyborami (laski, piłki, elastyczne taśmy) w celu poprawy funkcji wszystkich układów organizmu.

Rehabilitacja chorych leczonych z powodu guzów tkanek miękkich i kości

Leczenie chirurgiczne mięsaków powoduje różnego rodzaju kalectwo fizyczne, od niewielkiego zaburzenia czynności grup  mięśniowych i funkcji kończyny aż do amputacji kończyny włącznie. Szczególną cechą rehabilitacji w tych chorobach jest duża indywidualizacja postępowania. Bardzo ważne jest zatem uzyskanie przed operacją informacji o chorym, planowanym leczeniu oraz będących jego następstwem ubytkach. Ma to wpływ na zaplanowanie programu usprawniania i przygotowanie odpowiedniego zaopatrzenia w pomoce (kule, podpórki, wózek inwalidzki).

Postępowanie pooperacyjne zależy od rodzaju operacji, jej rozległości oraz stosowanej radioterapii przed- lub pooperacyjnej. Postępowanie usprawniające po amputacji kończyny dolnej powinno zawierać zabiegi w zakresie kikuta: bandażowanie, formowanie, hartowanie w celu przygotowania do późniejszego zaprotezowania, profilaktykę przeciwprzykurczeniową, ułożenie przeciwbólowe oraz  ćwiczenia drugiej kończyny w celu wzmocnienia siły mięśniowej, jak również ćwiczenia oddechowe i ogólnokondycyjne, wczesne uruchomienie pacjenta  i pionizacja, następnie nauka chodu z użyciem balkonika, a następnie kul łokciowych.

 Postępowanie usprawniające po alloplastyce stawu biodrowego lub kolanowego powinno zawierać profilaktykę przeciwzakrzepową, ćwiczenia izometryczne mięśni pośladkowych i mięśnia czworogłowego uda, ćwiczenia izometryczne mięśni posturalnych, ćwiczenia wspomagane stawu biodrowego i kolanowego strony operowanej, pionizację, naukę chodu z kulami oraz naukę prawidłowego siadu i chodu po różnej powierzchni.

Możliwość pozostawienia kończyny górnej w leczeniu guzów tkanki kostnej kończyny górnej ma ogromne znaczenie dla funkcjonalności i psychiki chorego. Nawet z częściową możliwością wykorzystania kończyny, szczególnie w zakresie funkcji manipulacyjnej ręki, ma ogromne znaczenie dla człowieka. Zakres fizjoterapii w tym wypadku obejmuje:

● we wczesnym okresie pooperacyjnym układanie kończyny w elewacji – profilaktyka przeciwbólowa i przeciwobrzękowa, ćwiczenia oddechowe, pionizacja i ćwiczenia pozostałych stawów operowanej kończyny, ćwiczenia samoobsługi;

● w późniejszym okresie ćwiczenia ogólnokondycyjne oraz  zaopatrzenie w ortezę zewnętrzną w celu kosmetycznego uzupełnienia.

Usprawnianie powinno doprowadzić pacjenta do pełnej samodzielności, ocenianej  w zakresie poszczególnych funkcji przynależnych kończynie górnej (np. zapinanie guzików, wiązanie sznurowadeł, posługiwanie się sztućcami, dbanie o higienę) .

Rehabilitacja chorych w chirurgii  nowotworów głowy i szyi

Stany po leczeniu nowotworów głowy i szyi stanowią bardzo poważny problem rehabilitacji onkologicznej. Chirurgia w tej lokalizacji ze względu na niewielki stosunkowo obszar i skupienie  ważnych ośrodków do funkcjonowania chorego powoduje wystąpienie wielu ubytków morfologicznych i czynnościowych.

Rehabilitacja pooperacyjna powinna możliwie w jak największym stopniu zmniejszać powstałe dysfunkcje, począwszy od korygowania wad wymowy, poprzez naukę mowy zastępczej po laryngektomii czy ćwiczenia mimiczne do protetyki twarzowo-czaszkowej. Po operacji usunięcia węzłów chłonnych szyi usprawnianie dotyczy ćwiczeń odcinka szyjnego kręgosłupa, asymetrii ustawienia łopatek, ograniczenia zakresu ruchów w stawie barkowym oraz obniżenie lub uniesienie barków.

Specyficznym problemem jest usprawnianie mięśni mimicznych, które często ulegają niedowładom lub porażeniu w następstwie uszkodzenia nerwu twarzowego w trakcie zabiegu operacyjnego. Stosuje się zatem ćwiczenia ruchowe tych mięśni oraz specjalną formę masażu. Podstawowym zadaniem rehabilitacji po całkowitej laryngektomii z powodu raka krtani jest nauka mowy zastępczej. Może być również użyta do tego celu tzw. sztuczna krtań, czyli elektryczny wibrator, który przyciśnięty do tkanek szyi przenosi drgania na słup powietrza w gardle i jamie ustnej.

 Kolejnym zadaniem rehabilitacji osób po całkowitej laryngektomii jest przygotowanie chorego do obsługi rurki tracheostomijnej. Chorzy są także uczeni, jak należy korzystać z wilgotnego powietrza oraz jak unikać powietrza zawierającego substancje drażniące. Niewątpliwie dużą rolę w poprawie funkcjonalności chorego odgrywa współpraca w zespole z logopedą.

 U chorych operowanych w rejonie głowy i szyi bardzo ważną rolę odgrywa rehabilitacja psychiczna. Odpowiednia motywacja i pomoc w zaakceptowania bardzo widocznego kalectwa pozwala na bardziej aktywną rolę pacjenta w procesie leczenia.

 Rehabilitacja chorych po zabiegach w obrębie jamy brzusznej

Sposób rehabilitacji chorych z wyłonioną stomią zależy od rodzaju przetoki. Postępowanie usprawniające u osób, u których wytworzono sztuczny odbyt, można podzielić na dwa okresy, a mianowicie przed- i pooperacyjny.

W okresie przedoperacyjnym rehabilitacja psychiczna polega na przekonaniu chorego, że przetoka jest następstwem operacji ratującej życie, oraz na wyrobieniu motywacji do uczestnictwa w procesie rehabilitacji fizycznej. Nauka wykonywanych w tym okresie ćwiczeń dotyczy zapobiegania powikłaniom pooperacyjnym (głównie zakrzepom) oraz wykonywania ćwiczeń oddechowych torem piersiowym z asekuracją okolicy zabiegu operacyjnego.

W okresie pooperacyjnym rehabilitacja obejmuje: ćwiczenia oddechowe, profilaktykę przeciwzakrzepową, pozycje ułożeniowe i pionizację, ćwiczenia mięśni tułowia i grzbietu, naukę czynności higienicznych i pielęgnacyjnych w zależności od  rodzaju przetoki oraz oddziaływanie psychoterapeutyczne na chorych, u których wytworzono stomię.

Zabiegi chirurgiczne w zakresie jelita grubego, w wyniku których należy wytworzyć sztuczny odbyt, mają istotny wpływ na seksualność osób poddanych tym operacjom.

Należy zauważyć, że stomia nie jest żadnym przeciwwskazaniem do prokreacji i rodzicielstwa. Młode kobiety, które mają wyłonioną stomię, mogą zachodzić w ciążę, jeżeli nie ma ku temu innych przeciwwskazań. Również u mężczyzn stomia nie stanowi przeciwwskazań do ojcostwa. W rehabilitacji fizycznej chorych ze sztucznym odbytem kładzie się szczególny nacisk na wyrobienie u nich umiejętności regulowania wypróżnienia, naukę czynności higienicznych i pielęgnacyjnych oraz obsługi pasa i woreczka kolostomijnego, wreszcie zasad postępowania w życiu codziennym na wypadek zaburzeń w prawidłowym funkcjonowaniu przetoki. Bardzo ważnym warunkiem powrotu do normalnej egzystencji i aktywności życiowej jest dobry jakościowo sprzęt stomijny.

 Rehabilitacja chorych z nowotworami układu moczowego

Rehabilitacja obejmuje przede wszystkich chorych leczonych z powodu raka prostaty, kiedy w wyniku leczenia operacyjnego pojawia się problem nietrzymania moczu. Nietrzymanie moczu, czyli mimowolna jego utrata,  jest jednym z najbardziej kłopotliwych powikłań leczenia raka stercza. Najczęściej występuje po radykalnej prostatektomii, ale może występować także po krioablacji, radioterapii czy terapii śródmiąższowej. Nietrzymanie moczu prowadzi do utraty samokontroli, obniżenia własnej wartości, ograniczenia kontaktów interpersonalnych oraz zaburzeń koherencji społecznej (wypadania z różnych ról), jak również wyraźnie pogarsza jakość życia. Zaburzenia w sferze seksualnej też stanowią osobisty problem, ale nie zawsze pacjent o tym mówi. Natomiast każda możliwość zmniejszenia gubienia moczu otwiera przed pacjentem szansę na poprawę jakości jego życia.

U wszystkich chorych leczonych operacyjnie prowadzi się profilaktykę przeciwzakrzepową, zalecając ćwiczenia stawów dystalnych kończyn dolnych od pierwszej doby po operacji. Ćwiczenia oddechowe mają zasadnicze znaczenie w profilaktyce krążeniowo-oddechowej. Po usunięciu cewnika wprowadza się ćwiczenia dna miednicy w celu zapobiegania nietrzymaniu moczu. W trakcie rehabilitacji ambulatoryjnej (6 tygodni po operacji) wykonuje się ćwiczenia przepony moczowo-płciowej i ćwiczenia ogólnousprawniające. Kontrolę efektywności wykonywanych ćwiczeń prowadzi się przy użyciu aparatu do biologicznego sprzężenia zwrotnego (biofeedback). Duże znaczenie w tej grupie chorych ma rehabilitacja seksualna i psychoedukacja (nauka kontroli w zakresie stresu). U chorych z urostomią należy zadbać o naukę czynności pielęgnacyjnych i higienicznych związanych ze stomią.

Rehabilitacja niedowładów i porażeń będących następstwem zabiegów operacyjnych

Ten kierunek rehabilitacji jest bardzo zróżnicowany w zależności od przyczyny niedowładu czy porażenia. W niedowładach i porażeniach, których przyczyną było uszkodzenie lub przerwanie ciągłości nerwu w czasie zabiegu operacyjnego, postępowanie usprawniające nie odbiega od ogólnie przyjętych zasad. Istnieje jednak w danym przypadku ograniczenie związane z lokalizacją nowotworu oraz możliwością jego wznowy. Podstawą usprawniania  są zabiegi z zakresu kinezyterapii – czyli leczenia za pomacą ruchu. . W zalezności od stanu funkcjonalnego prowadzi się ćwiczenia bierne, czynno-bierne lub czynne. Z innych zabiegów – stosuje się stymulacje poszczególnych grup lub mięśni , hydroterapię ( jeśli nie ma problemó z zwieraczami) lub delikatny masaż. .

Fizjoterapia w okresie  paliatywnym choroby nowotworowej

Okres leczenia objawowego może trwać bardzo długo. Jednym z podstawowych działań na rzecz pacjenta jest dobrze prowadzona rehabilitacja – fizjoterapia w celu utrzymania sprawności fizycznej i wsparcie  psychologiczne. Z jednej strony zadaniem jest utrzymanie możliwie w jak najlepszej kondycji krążeniowo-oddechowej chorego, z drugiej strony zadaniem fizjoterapii w tym okresie jest profilaktyka przeciwodleżynowa, przeciwzakrzepowa i możliwe wykorzystanie różnych form lokomocji.

U chorych w terminalnym okresie choroby nowotworowej należy zwrócić uwagę na odpowiednie pozycje ułożeniowe oraz profilaktykę przeciwobrzękową i przeciwodleżynową. Należy stosować ćwiczenia ruchowe, głównie dystalnych części kończyn, oraz ćwiczenia relaksacyjne i oddechowe. Szczególnie w tym okresie pacjent powinien odczuwać pomoc i nasze współuczestnictwo w walce z  chorobą i cierpieniem.

Leczenie uzdrowiskowe

Leczenie uzdrowiskowe lub rehabilitacja uzdrowiskowa pacjentów onkologicznych jest realizowana w kilku miejscowościach uzdrowiskowych w Polsce.

Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest czynna choroba nowotworowa oraz stan przed upływem 5 lat w przypadku czerniaka, białaczki, chłoniaków Hodgkina, chłoniaków nieziarniczych (non Hodgkina) i nowotworów nerki, a w przypadkach innych nowotworów złośliwych 12 miesięcy od zakończenia leczenia operacyjnego, chemioterapii, radioterapii, z wyłączeniem leczenia hormonalnego (wytyczne Ministra Zdrowia z 2012 roku). Skierowanie do leczenia sanatoryjnego w przebiegu choroby nowotworowej wystawia lekarz onkolog.

Rehabilitacja w onkologii, podobnie jak w innych działach medycyny, opiera się na współpracy szeroko rozumianego zespołu. A zatem współpraca lekarzy i pielęgniarek z fizjoterapeutami, psychologami, protetykami, logopedami i pracownikami socjalnymi sprawia, że – oprócz ratowania  życia chorego człowieka – możemy wpływać na poprawę jakości jego życia w chorobie.

Rehabilitacja zawodowa

Po odzyskaniu sprawności fizycznej i psychicznej większość pacjentów chce uczestniczy w życiu zawodowym i społecznym. Praca dla osoby niepełnosprawnej jest osiągnięciem, które często wymaga długiego czasu kształcenia i rehabilitacji. Jest dobrem samym w sobie, nie tylko źródłem zarobkowania.  Dla osób niepełnosprawnych lub z ograniczoną sprawnością bardzo ważna jest świadomość praw i możliwości, jakie dają regulacje prawne w tym zakresie. Prawa i obowiązki osób niepełnosprawnych w zakresie prawa pracy, podobnie jak dla wszystkich pracowników, reguluje kodeks pracy oraz dla tej grupy Ustawa o rehabilitacji.