Nowotwory – wprowadzenie

Wstęp

Wraz z rozwojem medycyny postępowi ulegał wgląd w ludzkie ciało i coraz dokładniejsze poznanie jego budowy. Z początku dzielono je na narządy, później te udało się podzielić na tkanki, a po odkryciu mikroskopu zauważono, że składają się one z olbrzymiej ilości komórek. Dziś wiemy, że również komórka ma skomplikowaną budowę oraz to, że przyczyną niektórych chorób może być nieprawidłowa budowa produktów komórki jak enzymy czy receptory. Idąc jeszcze dalej, do powstania choroby może przyczyniać się nieprawidłowość budowy materiału genetycznego - podstawowej formy informacji zawartej w ludzkim organizmie. Ludzkie DNA można porównać w uproszczeniu do bardzo obszernego zestawu instrukcji, na podstawie którego komórka dzieli się, wytwarza odpowiednie białka, a nawet może ulec apoptozie - czyli po prostu obumrzeć.

wprowadzenie 3

Budowa i funkcjonowanie organizmu to nieustający, dynamiczny proces. Komórki stale obumierają i dzielą się, a stare zastępowane są nowymi. Dotyczy to całego organizmu. Szacuje się, że ciało człowieka jest nieustannie odbudowywane co kilka lat. U osoby zdrowej istnieje zatem stała równowaga pomiędzy śmiercią i podziałami komórkowymi.

W tych zjawiskach zachodzących w każdym organizmie, należy dopatrywać się podstaw powstawania nowotworów. Uważa się, że nieprawidłowości w informacji genetycznej mogą prowadzić do zaburzenia wspomnianej równowagi. Poprzez błędy w zapisie i odczycie komórkowego DNA oraz nawarstwienie się czynników do tego prowadzących, dochodzi do unieśmiertelniania pewnej populacji komórek, które dzielą się bez ograniczeń i możliwości zahamowania tego procesu. 
W prawidłowym cyklu, obumarła komórka jest zastępowana komórką tego samego rodzaju i zachowana jest ciągłość wykonywanych przez nią funkcji. W przypadku powstawania komórek nieprawidłowych, nie spełniają one odpowiednich dla ich pochodzenia czynności (są pewne wyjątki od tej zasady, nie mniej jednak, choroba nowotworowa zawsze zaburza równowagę organizmu). Nieograniczony podział komórek, który nie podlega kontroli, powoduje powstanie masy tkankowej
- nowotworu, a gdy komórki tracą kontakt z podłożem na którym się znajdują, prowadzi do tworzenia przerzutów. Proces powstania tych zmian to kancerogeneza (karcinogeneza).

Warto zdawać sobie sprawę, że choroby nowotworowe nie są schorzeniami nowożytnymi, czy też dotyczącym wyłącznie człowieka. Już Hipokrates opisywał przypadki zachorowań i opisy jak sobie radzić z tą chorobą, a współczesne badania wskazują na obecność śladów zmian nowotworowych w zmumifikowanych ciałach sprzed tysięcy lat. Starożytności sięga też najstarsza metoda leczenia jaką w tym przypadku jest chirurgia. Dziś poznanie budowy komórki, jej cyklu, odczytanie
i zrozumienie informacji zawartej w ludzkim DNA oraz intensywne badania pozwalają co raz lepiej i skuteczniej wykrywać i leczyć choroby nowotworowe.

Kancerogeneza (nowotworzenie)

Kancerogeneza jest skomplikowanym procesem zwykle zajmującym lata. Szacuje się, że aż 80% przypadków jest spowodowanych zadziałaniem czynnika zewnętrznego jak promieniowanie, zakażenie określonym wirusem, czy np. rakotwórcze substancje chemiczne. Do całego procesu mogą również predysponować pewne skłonności genetyczne dzielone na silne i słabe. Silne predyspozycje genetyczne to wrodzone zespoły nieprawidłowości znacznie zwiększające szanse zachorowania (nawet do 100%). Pozostałe to osobnicze „tło genetyczne” powstałe na skutek dziedziczenia od przodków genów mniej lub bardziej dających szansę na chorobę. Nie można jednak powiedzieć, że nowotwór jest dziedziczną chorobą genetyczną.

Czy to z przyczyn zewnętrznych, czy z powodu predyspozycji genetycznych pierwszym etapem kancerogenezy jest inicjacja. Jest to pojedyncza mutacja w komórce - błąd w kodzie genetycznym. Komórka jest wyposażona w wyrafinowane systemy wykrywania i naprawy mutacji o ogromnej skuteczności. Jeśli jest to możliwe, to DNA zostaje naprawione, w przeciwnym przypadku komórka uruchamia cykl procesów prowadzących do jej śmierci. Zdarzają się jednak sytuacje, w których zmieniony kod genetyczny pozostaje niezauważony, bądź komórka nie wchodzi w cykl apoptozy (zaprogramowanej śmierci). Mutacja w DNA nie jest jednorodna dla wszystkich typów nowotworów (choć w wielu może być podobna) dotyczyć może różnych genów. Jeśli omówiona i przetrwała mutacja zaszła w obrębie genów odpowiedzialnych za cykl komórkowy, czy  wspomniany system naprawczy DNA, może to prowadzić do powstania nowotworu. Jest to zależne od kolejnego etapu jakim jest promocja.

W czasie drugiej fazy kancerogenezy – promocji - następuje zwiększenie tempa zmian w komórce, pogorszenia jej funkcji i niestabilności genomu. Białka komórki przestają spełniać właściwe funkcje (jak reperacja DNA), dochodzi do dalszych niekontrolowanych mutacji. Powstaje populacja nowych komórek, a genom, czyli cały garnitur genów danej osoby, staje się niestabilny.  Powstaje tak zwany carcinoma in situ. Na tym etapie wykryta zmiana jest jeszcze niegroźna, gdyż daje szansę na całkowite wyleczenie poprzez jej usunięcie (np. usunięcie dysplazji szyjki macicy czy usunięcie polipów jelita grubego za pomocą endoskopu). W przeciwnym przypadku dochodzi do jej zezłośliwienia.

            wprowadzenie 1   wprowadzenie 2

Trzeci etap to progresja. Jest ona zaawansowanym i trudnym zjawiskiem. Rosnący guz wytwarza substancje, które powodują wzrost w jego obrębie naczyń krwionośnych, które zaopatrują go w tlen i substancje odżywcze. Nieustające mutacje prowadzą do powstania coraz to nowych rodzajów komórek. Poprzez proces selekcji wybierane są te, które mają największą zdolność do przeżycia. Z czasem komórki oddzielają się od tak zwanej macierzy tkankowej, czyli od swojego podłoża. Zaczynają naciekać tkanki położone w ich otoczeniu, a w późniejszym stadium zaawansowania choroby, atakują już węzły chłonne i odległe narządy.

Niedawno udało się udowodnić teorię, według której tylko część komórek w obrębie guza się dzieli. Są to tak zwane nowotworowe komórki macierzyste. Być może te najnowsze dane wpłyną na sposób leczenia i postępowania w przyszłości.

Podział nowotworów

Omówione procesy dotyczyły ogólnego poglądu na powstawanie nowotworu. Warto pamiętać, że jest to grupa niejednorodna. Pacjent często spotyka się z pojęciem nowotworu łagodnego, złośliwego czy też miejscowo złośliwego.

Nowotwory łagodne

Nowotwory łagodne to nowe masy tkankowe, które rosną powoli przesuwając, ale nie niszcząc sąsiednich tkanek. W pewnych przypadkach wzrost guza zostaje zatrzymany na długie okresy. W przeważającej większości otoczone są torebką. Komórki nowotworowe są dobrze zróżnicowane, czyli podobne do komórek tkanki, z której się wywodzą. Leczenie takiej zmiany jest skuteczne, gdyż po jej usunięciu (resekcji) nie następują nawroty. Nowotwór łagodny nie nacieka węzłów chłonnych, nie daje przerzutów.

Nowotwory miejscowo złośliwe

Nowotwory miejscowo złośliwe to grupa, która może naciekać i niszczyć okoliczne tkanki bądź powodować objawy z ich ucisku. Dodatkowo po usunięciu mogą dawać wznowy i powodować nawrót choroby. Przykładem mogą być guzy mieszane ślinianek bądź niektóre glejaki.

Nowotwory złośliwe

Nowotwory złośliwe to najgroźniejsza grupa chorób. Nie posiadają torebki, a tym co może je charakteryzować jest wzrost naczyń w ich obrębie i szybkie tempo rozwoju. Naciekają sąsiadujące struktury oraz mogą dawać przerzuty do odległych narządów. Ich budowa oceniana pod mikroskopem jest odmienna od prawidłowej. Komórki w ich obrębie często się dzielą, mogą mieć zmieniony kształt i nie spełniają swojej funkcji.

Należy mieć na uwadze, że nie jest to ścisły podział. Nierzadko nowotwór może mieć cechy spełniające kryteria z różnych grup – na przykład posiadać torebkę, a mimo to dawać przerzuty odległe.

Dla ułatwienia podziału przyjmuje się zasadę, iż nowotworami złośliwymi nazywamy nowotwory mogące dawać przerzuty.

        

Kolejny bardzo istotny podział nowotworów to rozróżnienie na typ nabłonkowy i nienabłonkowy. Podział opiera się na tym z jakiej tkanki wywodzi się nowotwór.
Nabłonek wyściela przewód pokarmowy i bierze udział we wchłanianiu pokarmów. Może też tworzyć tak zwany nabłonek wydzielniczy (gruczołowy) oraz transportować i wydzielać substancje jak hormony, pot i ślina. Tkanka nabłonkowa może mieć również wypustki ruchowe – rzęski, za pomocą których transportuje drobiny dostające się do układu oddechowego i przesuwa je na zewnątrz. To tylko nieliczne z wielu funkcji nabłonków.

Nowotwory nabłonkowe

Łagodne nowotwory nabłonkowe to przede wszystkim gruczolak, brodawczak i torbielak, w zależności od typu nabłonka z którego wywodzi się zmiana.

W przypadku złośliwych nowotworów nabłonkowych pojawia się pojęcie raka.
Rak jest to określenie dotyczące tylko tej grupy nowotworów. Jego nazwę tworzy się dodając nazwę rodzaju nabłonka macierzystego i tak mamy dla przykładu rak gruczołowy, rak płaskonabłonkowy i tak dalej.

Nowotwory nienabłonkowe

W przypadku łagodnych nowotworów nienabłonkowych nazwy powstają poprzez przekształcenie nazwy tkanki z której się wywodzą np. mięśniak, tłuszczak, a w przypadku złośliwych używa się słowa mięsak: mięsak naczyniowy (naczyniakomięsak) mięsak tłuszczakowy (tłuszczakomięsak) itd.

Inne ważne typy to m.in. czerniak – nowotwór wywodzący się z komórek barwnikowych, chłoniaki – nowotwór złośliwy układu chłonnego, białaczka – biorąca początek z komórek krwiotwórczych, znajdujących się w szpiku.

        

Przerzuty nowotworowe

Inwazyjność i zdolność przerzutowania to cecha charakterystyczna dla nowotworów złośliwych. Jest to występowanie nowego ogniska, bez ciągłości ze zmianą pierwotną. Różne nowotwory złośliwe posiadają różny potencjał przerzutowania. Aż 30% pacjentów zgłaszających się do onkologa ma już zmiany w odległych narządach.

Przerzuty powstają na drodze rozsiewu różnymi drogami, a mianowicie przez jamy ciała jak otrzewna czy opłucna, drogą krwionośną lub układ limfatyczny. Układem limfatycznym nazywamy naczynia oraz narządy zbudowane z tkanki limfatycznej. Jego główną funkcją jest zabezpieczanie organizmu przed zakażeniem oraz przepływ płynów.

Przyjmuje się, że układ limfatyczny jest charakterystyczną drogą przerzutowania dla raków, a układ krwionośny dla mięsaków, nie mniej jednak nie jest to regułą i drogi te mogą się przeplatać.

Pierwszym etapem procesu przerzutowania jest opuszczenie przez komórki macierzy czyli podstawy, do której są przytwierdzone. Odbywa się to przez stopniowe rozluźnianie i tracenie połączeń pomiędzy sąsiadującymi komórkami, degradację macierzy (na przykład przez działanie enzymów rozkładających),
a następnie migrację po za jej obręb.

Komórki guza pierwotnego uwalniają ogromną liczbę komórek potomnych. Mimo to zdolność do wytworzenia przerzutów zachowuje tylko kilka z nich. Dzieje się tak dlatego, że są one wrażliwe na różnorodne mechanizmy obronne organizmu.

Niektóre komórki nowotworowe mogą pozostawać w uśpieniu przez lata i ujawniać się długo po usunięciu ogniska pierwotnego.

 

Epidemiologia

Nowotwory złośliwe są chorobami występującymi w każdej populacji i o stosunkowo dużej śmiertelności. W krajach rozwiniętych jest to druga przyczyna zgonów, po chorobach sercowo-naczyniowych. Przez wiele lat zarówno zachorowalność jak i umieralność z powodu złośliwych chorób nowotworowych rosła. Dopiero w ostatnich latach obserwuje się zahamowanie tej tendencji. Podłoże takiego stanu rzeczy to zmiana struktury demograficznej społeczeństw na przestrzeni lat oraz ekspozycja na kancerogeny, do dziś nie wszystkie rozpoznane.

W Polsce notuje się 155 tysięcy zachorowań i 93 tysiące zgonów rocznie. Szczegółowe dane na temat epidemiologii nowotworów znajdują się w osobnym rozdziale.

Diagnostyka

Proces diagnostyczny w przypadku chorób nowotworowych zwykle składa się z kilku podstawowych elementów:

1. Wywiad i badanie kliniczne

2. Diagnostyka obrazowa

3. Badania biochemiczne

4. Pobranie materiału, badanie histopatologiczne

 

  1. Wywiad chorobowy i badanie kliniczne

Dobrze zebrany wywiad, czyli tak zwane badanie podmiotowe, to podstawa każdego badania lekarskiego. Informacje o objawach, dotychczasowym przebiegu choroby oraz wywiad rodzinny jest tutaj niezwykle istotny. Nigdy nie należy zatajać informacji przed lekarzem. Jego zadaniem jest wybór istotnych wydarzeń
i symptomów. Dobrze zebrany wywiad pozwala na postawienie wstępnej diagnozy
i wybór odpowiednich badań w celu jej weryfikacji. Ukierunkowanie dalszych działań często skraca czas do dokładnego rozpoznania i przyspiesza proces wdrożenia leczenia.

Z powodu różnorodności grupy chorób nowotworowych ich objawy również mogą być bardzo odmienne. Mogą dawać objawy ogólne, dotyczące całego organizmu jak
i miejscowe wynikające z rozrostu guza. Często zgłaszane objawy ogólne, które powinny budzić niepokój to:

  • Gorączka o niewyjaśnionej etiologii – spowodowana jest zaburzeniami mechanizmów termoregulacji, choć nie jest to jedyny możliwy mechanizm jej powstania;
  • Utrata wagi – często pacjenci tracą znaczną część masy ciała w krótkim odstępie czasu;
  • Długotrwałe osłabienie i uczucie zmęczenia;
  • Ból – ból jest niezwykle ważnym aspektem w onkologii. Może być pierwszym objawem niektórych nowotworów, ale bardzo często towarzyszy też pacjentom terminalnym;
  • Przewlekłe krwawienia i skłonność do siniaczeń i podbiegnięć krwawych
    – wynikają ze zmiany składu białka w osoczu krwi;

Drugą grupą objawów są objawy miejscowe, spowodowane uciskiem bądź zniszczeniem tkanek. Mogą wystąpić:

  • Zmiany na skórze – niegojące się rany, zmiana wyglądu lub rozmiaru znamion, przebarwienia;
  • Krew w moczu lub stolcu;
  • Zaburzenia funkcji układu pokarmowego jak biegunki, zaparcia, zaburzenia lub ból przy połykaniu;
  • Ból podczas oddawania moczu, parcie na mocz;
  • Nieprawidłowe krwawienie z dróg rodnych;
  • Chrypka nieustępująca pomimo leczenia;
  • Przewlekły, niewyjaśniony kaszel, krwioplucie;
  • Wciągnięcie brodawki sutkowej;
  • Powiększone węzły chłonne;
  • Wyczuwalny guz;

W razie wykrycia u siebie niepokojących symptomów, zawsze należy zgłosić się
do lekarza pierwszego kontaktu i zasięgnąć porady.

Dokładny opis symptomatologii danego nowotworu można znaleźć w odpowiednich rozdziałach dotyczących określonej lokalizacji.

Kolejnym ważnym etapem jest badanie przedmiotowe. Lekarz oglądając całe ciało odnajduje podejrzane zmiany barwnikowe, ocenia kolor powłok skórnych (bladość, zażółcenie). Badaniem palpacyjnym wykrywa zgrubienia, guzy, powiększone węzły chłonne. Dzięki badaniu poszczególnych układów może ocenić ich funkcje i nieprawidłowości w budowie. Kompleksowe badania połączone
z wywiadem jest nieocenionym źródłem informacji.

 

2. Diagnostyka obrazowa

W diagnostyce onkologicznej wykorzystuje się szerokie spektrum badań obrazowych. Pozwalają one na wykrywanie zmian, określanie ich położenia
i rozmiarów, ocenę kształtu, wreszcie umożliwiają wykrycie przerzutów w odległych tkankach organizmu. Poniżej zostaną opisane podstawowe metody obrazowania. Należy pamiętać, że żadne badanie obrazowe nie jest wystarczające do postawienia ostatecznego badania – w tym celu konieczna jest ocena mikroskopowa tkanki zmienionej chorobowo.

  • RTG

Podstawowym badaniem pozostaje konwencjonalne zdjęcie rentgenowskie
– szczególnie w przypadku diagnostyki płuc, kości, piersi oraz przewodu pokarmowego. W przypadku klatki piersiowej radiolog ocenić może upowietrznienie płuc oraz odnaleźć nawet niewielkich rozmiarów guzki. Zmiany położone obwodowo, blisko ściany klatki piersiowej można nakłuć i oddać do badani histopatologicznego. Podejrzenie procesów przebiegających głębiej jest wskazaniem do wykonania badań bardziej szczegółowych jak badanie tomografii komputerowej (TK).

Odmianą zdjęcia rentgenowskiego jest mammografia. Na niej opiera się badanie przesiewowe guzów gruczołu sutkowego, jednak znanych jest wiele ograniczeń tej metody. Trwają pracę nad nowymi sposobami wykrywania guzów jak bardzo obiecujące MBI (Molecular Breast Imaging) oparte na promieniowaniu gamma.

Zdjęcia rentgenowskie znajdują zastosowanie również przy badaniu przewodu pokarmowego. Po za wykrywaniem stanów ostrych na zdjęciu przeglądowym używa się badań z użyciem podwójnego kontrastu (barytu i powietrza, a właściwie dwutlenku węgla). Badania tego typu, choć zajmują ważne miejsce w diagnostyce, ustępują miejsca badaniom endoskopowym.

  • USG

Ultrasonografia to powszechnie dostępna metoda, często używana jako pierwsza
w procesie diagnostycznym. Jest to podstawowe badanie w przypadku nowotworów układu moczowo-płciowego. Służy również jako uzupełnienie mammografii – dzięki niej można zróżnicować wykryte zmiany. Pozwala na ocenę guzów w tkankach miękkich. Wykorzystuje się ją również do oceny zmian jak i do kontroli po resekcji. Specjalną odmianą jest EUS czyli ultrasonografia endoskopowa (wykorzystywana np. w nowotworach przewodu pokarmowego). Polega na wprowadzeniu sondy do jamy ciała i analizie otrzymanego obrazu.

  • Tomografia komputerowa

Istotą badania jest komputerowa analiza danych o pochłanianiu promieniowania przez różne typy tkanek. Postęp techniczny zwiększył dokładność i jakość obrazu do tego stopnia, że stała się ona badaniem uniwersalnym.

Dostępność do tomografii komputerowej jest duża. Jest to metoda bardzo czuła
i używa się jej do oceny nowotworów w prawie każdej lokalizacji. Pozwala na ocenę rozległości zmiany, szybkości wzrostu, wykrywanie przerzutów lub wznowy.

  • Badania endoskopowe

Endoskopia polega na wprowadzeniu do jam ciała urządzenia zakończonego kamerą lub innym układem optycznym. Pozwala na bezpośrednią ocenę makroskopową zmiany oraz pobranie materiału do badania histopatologicznego.

  • Tomografia rezonansu Magnetycznego (MRI)

Jest to czuła metoda, pozwalająca na wykrywanie i monitorowanie zmian
w ośrodkowym układzie nerwowym, tkankach miękkich (mięsaki) oraz jako uzupełnienie metod wcześniej wymienionych.

  • Scyntygrafia

Scyntygrafia to metoda specyficzna dla określonych grup nowotworów (jak kości czy tarczycy). Polega na wprowadzaniu do organizmu substancji znakowanych radioizotopami, a następnie na obserwacji ich metabolizmu i rozkładu w organizmie.

  • Pozytronowa tomografia emisyjna (PET)

Pozwala na uwidocznienie miejsc zwiększonego metabolizmu, przez co doskonale nadaje się do wykrywania przerzutów, choć jej wadą jest np. wykrywanie każdego stanu zapalnego.

 

3. Badania biochemiczne

Mniej istotne, ale mogące dawać wskazówki podczas diagnostyki są badania laboratoryjne. W surowicy krwi pojawiają się w przebiegu choroby specyficzne markery nowotworowe. Niestety nie są one nigdy w 100% swoiste – to znaczy charakterystyczne tylko dla jednej choroby i ich stężenie może podnosić się w stanie innym niż choroba nowotworowa, bądź wzrost stężenia markera nie świadczy dokładnie o lokalizacji zmiany. Stąd badanie stężenia markerów nie jest zalecanym badaniem przesiewowym. Może natomiast służyć do kontrolowania przebiegu leczenia.

Zmiany mogą pojawiać się również w morfologii (niedokrwistość), czy w składzie jonowym osocza.

 

 4.Badanie patomorfologiczne

Badaniem rozstrzygającym i podstawowym elementem diagnostyki jest badanie patomorfologiczne. Patomorfolog ocenia pobrany materiał pod mikroskopem, i określa charakter zmian: rodzaj komórek – typ histologiczny, ich grading – stopień złośliwości, zaawansowanie, czy też bardziej specyficzne cechy jak obecność lub brak określonych receptorów i białek na błonach komórek nowotworowych. Materiał może zostać pobrany w czasie biopsji albo badany jest cały guz wycięty podczas operacji (i inne usunięte tkanki jak np. węzły chłonne).

Podstawową informacją, którą przynosi badanie histopatologiczne jest typ nowotworu. Pozwala to na podjęcie odpowiedniego leczenia – skierowanego dokładnie na ten rodzaj komórek nowotworowych. W niektórych przypadkach ma to ogromne znaczenie i zmienia leczenie oraz rokowanie.

Inne ważne cechy guza, których opis przynosi badanie mikroskopowe to tak zwany grading czyli stopień złośliwości histologicznej – ocena jak bardzo komórki odbiegają swoją budową od tkanki z której się wywodzą. Nowotwory źle zróżnicowane (bardzo różniące się morfologicznie i niespełniające funkcji) często rokują gorzej.

Kolejny parametr to patomorfologiczny stopień zaawansowania. Ocena
w skali pTNM (opisanej bardziej szczegółowo przy poszczególnych lokalizacjach) opiera się na badaniu mikroskopowym poszczególnych tkanek – jest to ocena obecności mikroprzerzutów w węzłach chłonnych i naciekanie sąsiednich tkanek niewidoczne gołym okiem. Po za tym pozwala to ocenić doszczętność operacji
– tkanka nowotworowa jest wycięta zawsze z marginesem tkanki zdrowej – jeśli w tej ostatniej znajdują się komórki nowotworowe nie można mówić o radykalnym zabiegu.

Reasumując jest to najważniejsze i najpewniejsze badanie w dzisiejszej onkologii, na którym opiera się większość schematów leczenia. Po nałożeniu informacji płynących z tego badania na wiadomości wcześniej zebrane, onkolog jest w stanie podjąć odpowiedni sposób leczenia.

 

Leczenie

Zależnie od zaawansowania choroby lekarz podejmuje właściwe kroki mające na celu wyleczenie, bądź przedłużenie życia chorego. Dzisiejsza medycyna pomimo posiadania szerokiego wachlarza możliwości walki z chorobami nowotworowymi nie jest wystarczająco skuteczna.

Dostępne metody dzielą się na działania miejscowe oraz systemowe. Pierwsze opierają się na oddziaływaniu bezpośrednio na guz i mowa tutaj o chirurgii
i radioterapii. Leczenie systemowe opiera się na chemio- i hormonoterapii, a także na leczeniu biologicznym.

Proces leczenia jest długotrwały i często obciążający chorego. Wymaga podejścia kompleksowego i pracy całego zespołu, łącznie z pomocą psychologa i rehabilitacją chorego po leczeniu.

 

Leczenie chirurgiczne

Chirurgia zajmuję najważniejszą rolę w leczeniu nowotworów. Jest to specjalna gałąź chirurgii kierująca się specyficznymi zasadami. Jej zastosowanie jest bardzo szerokie:

  • Diagnostyka zmian – pobranie wycinków lub węzłów chłonnych czy też operacje zwiadowcze – celem jest ustalenie rozpoznania.
  • Leczenie radykalne – to jest całkowite wycięcie zmiany razem z marginesem zdrowych tkanek. Założenie tego zabiegu to wyleczenie chorego. W przypadku, gdy chirurg celowo nie usuwa całego narządu mówimy o leczeniu oszczędzającym (uzupełnianym następnie radioterapią).
  • Leczenie paliatywne - nie daje szans na wyleczenie (bądź są one bardzo nikłe), ale zmniejsza uciążliwość choroby i umożliwia funkcjonowanie pacjenta.
  • Cytoredukcja czyli zabieg przeprowadzany w celu zmniejszenia masy guza,
    a co za tym idzie zwiększenia skuteczności leczenia systemowego.

 

Radioterapia

Radioterapia podobnie jak chirurgia jest metodą leczenia miejscowego.
W dużym uproszczeniu wykorzystuje ona fakt większej wrażliwości komórek nowotworowych na promieniowanie. Narażenie na promieniowanie powoduje uszkodzenie metaboliczne komórek bądź upośledzenie zdolności do podziałów. Wyższością radioterapii nad chirurgią jest oszczędzenie tkanek, a dzięki temu zachowanie ich funkcji i lepsze efekty kosmetyczne.

Radioterapię możemy podzielić na teleradioterapię – opartą na zewnętrznym źródle promieniowania oraz brachyterapię, gdy źródło promieniowania jest wprowadzane
w masę guza (bądź w jego pobliże). Zastosowanie metody jest różne – może to być leczenie radykalne, indukcyjne (zastosowane przed właściwym leczeniem operacyjnym), uzupełniające – po zabiegu nie radyklanym lub oszczędzającym, bądź może być stosowane jako paliatywne np. w przypadku zmian nieoperacyjnych,
a obniżających komfort chorego.

 

Leczenie systemowe

Chemioterapia oparta jest na lekach odziaływujących na cykl komórkowy (przemiany prowadzące do podziału). Zasada działania chemioterapii polega, na odpowiednio rozłożonym w czasie podawaniu leków (cytostatyków), powodujących śmierć komórki dzielącej się. Uniemożliwia to wzrost masy guza (progresję), ale jednocześnie powoduje obumarcie prawidłowych komórek, wywołując działania niepożądane. Toksyczność chemioterapii jest odwracalna, to znaczy, komórki prawidłowe regenerują się po określonym czasie – krótszym niż komórki nowotworowe. Dzięki ułożeniu stosowania leku w cykle, prawidłowe komórki organizmu mogą odnowić swoją funkcję, a wzrost guza zostaje zahamowany.

Inna metoda leczenia systemowego to hormonoterapia polegająca na zmianie równowagi hormonalnej ustroju, oddziałująca na wrażliwe komórki. Dotyczy to tylko niektórych grup chorób – to jest takich, które mają stwierdzoną podczas badania histopatologicznego ekspresję receptorów dla określonych hormonów. Odnosi się to przede wszystkim do nowotworów sutka, tarczycy, trzonu macicy oraz prostaty.

Postęp nauki pozwolił też na opracowanie leczenia biologicznego, polegającego na stosowaniu przeciwciał przeciwko odpowiednim strukturom komórek zmienionych nowotworowo oraz zastosowaniu substancji hamujących (inhibitorów) szlaki metaboliczne w tych komórkach. Zastosowanie tych leków jest wciąż ograniczone.
W przyszłości będzie to prawdopodobnie metoda powszechnie stosowana w leczeniu skojarzonym.

Już z prostego założenia, że leczenie systemowe działa na wszystkie komórki wywnioskować można, że jest to terapia toksyczna dla całego ustroju. Działania niepożądane chemioterapii występują często i bywają nasilone. Najczęstsze to:

  • obniżenie liczby płytek krwi - małopłytkowość
  • obniżenie liczby granulocytów
  • obniżenie odporności

- wymienione wyżej stany wynikają z toksycznego uszkodzenia szpiku najczęściej
w drugim tygodniu podawania leków.

  • nudności i wymioty – rozpoczynające się zazwyczaj w pierwszej dobie chemioterapii i trwające do kilku dni. W przypadku niektórych schematów stosuje się leki przeciwwymiotne już przed podaniem cytostatyków (chemioterapeutyków).

Inne, bardziej specyficzne zmiany dla konkretnego leku to:

  • uszkodzenie nerek (charakterystyczne dla związków platyny)
  • hipomagnezemia
  • uszkodzenie serca
  • uszkodzenie układu nerwowego
  • biegunka w wyniku zaburzeń wchłaniania

i wiele innych występujących rzadziej.

Hormonoterapia może powodować, zależnie od stosowanego hormonu, zaczerwienie twarzy, uczucie gorąca, impotencje, zwiększenie masy ciała czy ginekomastię. Obserwowanym powikłaniem jest również choroba zakrzepowo-zatorowa, wynikająca ze zwiększonej krzepliwości. Może do prowadzić do potencjalnie śmiertelnego powikłania jakim jest zatorowość płucna.

Stosowanie metod leczenia systemowego razem z leczeniem miejscowym jest nazywane leczeniem skojarzonym. Łączenie w różnych schematach może dawać większą skuteczność niż stosowanie metody pojedynczej. Zawsze jednak należy rozważyć negatywny wpływ działań niepożądanych.

 

Prewencja

Nie istnieje żaden pewny, sprawdzony sposób na uniknięcie zachorowania
na nowotwór. Unikanie pewnych zachowań, może jednak zmniejszyć szanse na chorobę.

  • Tytoń

Wiele nowotworów (30%) jest powiązane z tytoniem. Zarówno palenie jak i żucie tytoniu zwiększa szanse na zachorowanie. Osoby, które rzuciły palenie mają mniejsze szanse choroby niż ciągle palący.

  • Alkohol

Poprzez obniżenie odporności oraz działanie miejscowe alkohol zwiększa ryzyko zachorowania na pewne typy nowotworów. Szacuje się, że 2 porcje standardowe dla mężczyzn i jedna dla kobiet jest dawką bezpieczną.

Dodatkowo jednoczesne picie i palenie powoduje zwiększenie ryzyka wielokrotnie bardziej niż tylko jeden z tych czynników. Przykładem może być rak krtani, występujący ponad 300 razy częściej u osób nadużywających obu substancji.

  • Promieniowanie UV

Jest niebezpieczne ze względu na ryzyko powstania raków skóry. Należy unikać długiej ekspozycji, stosować kremy z filtrem i nie korzystać z solariów.

  • Dieta

Wiadomo, że ubogo błonnikowa dieta wpływa na wzrost ryzyka zachorowania
na raka jelita grubego. Inne wskazówki to utrzymanie stałej masy ciała, spożywanie świeżych warzyw i owoców, ograniczenie czerwonego mięsa. Bezwzględnie należy unikać produktów nieświeżych lub pokrytych pleśnią, jak również spalonych.

Dokładne wskazówki znajdują się w podrozdziałach poświęconych typom nowotworów, w których zachorowanie może być zależne od diety – na przykład jelita grubego.

  • Szczepionki

Warto stosować szczepionki przeciwko wirusom mogącym powodować rozwój pewnych typów nowotworów np. szczepionkę przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV), mogącemu prowadzić do rozwoju raka szyjki macicy czy też przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (jako prewencja raka wątrobowokomórkowego).

  • Unikanie czynników rakotwórczych

Należy unikać czynników o udowodnionym charakterze kancerogennym jak azbest czy związki aromatyczne.