Jajnik

Co to jest rak jajnika?

Rak jajnika jest nieprawidłowym i nieustającym wzrostem komórek nowotworowych wywodzących się z komórek jajnika. W ostatnich latach obserwuje się tendencję wzrostową zachorowalności na ten nowotwór. W Polsce umiejscawia go ona na piątym miejscu wśród raków u kobiet. Od około 15 lat zachorowalność nieznacznie spada.

jajnik

Czynniki ryzyka

Częstość występowania raka jajnika wzrasta wraz z wiekiem. Maksymalna liczba zachorowań przypada na 6-7. dekadę życia, jednakże jest pewna grupa kobiet, u których  dochodzi do zachorowania w młodym wieku. Około 15% rozpoznań raka jajnika dotyczy kobiet poniżej 40. roku życia, a 8% w  najmniejszym stopniu zaawansowania jest rozpoznawanych u chorych poniżej 35. roku życia.

Do innych poznanych czynników ryzyka należą:

● zespoły dziedzicznego raka jajnika i piersi oraz dziedzicznego raka jajnika,

● nosicielstwo mutacji genów BRCA 1 i BRCA 2 (do 13% wszystkich chorych na raka jajnika,

● zespół Lyncha (choroba genetyczna, która charakteryzuje się zwiększoną skłonnością do zachorowania na różne nowotwory),

● bezdzietność, nieskuteczne stymulacje owulacji.

Ryzyko zachorowania zmniejsza stosowanie antykoncepcji hormonalnej, wycięcie macicy, karmienie piersią i zamknięcie jajowodów.

Objawy

W raku jajnika brak jest charakterystycznych objawów, co powoduje późne rozpoznanie tego nowotworu, ale u większości pacjentek obserwuje się niespecyficzne objawy związane z przewodem pokarmowym na ponad rok przez rozpoznaniem raka. We wczesnym zaawansowaniu stwierdza się guz w jajniku. U chorych z chorobą znacznie zaawansowaną oprócz guza w jednym lub obu jajnikach stwierdza się płyn w jamie otrzewnej („płyn w jamie brzusznej”) i/lub opłucnej. Powiększający się obwód brzucha, bóle brzucha, objawy ucisku na sąsiednie narządy lub krwawienie z pochwy wskazują na chorobę bardzo zaawansowaną. Nieregularne krwawienia miesięczne mogą sugerować nowotwór nienabłonkowy jajnika.

Stadia zaawansowania

Stadia zaawansowania określa się w stopniach od I (najmniej zaawansowana choroba) do IV (najbardziej zaawansowana choroba) wg skali FIGO. Aby ustalić precyzyjnie stopień zaawansowania, pooperacyjnie określa się zajęcie nowotworem poszczególnych organów. Bierze się pod uwagę zajęcie jajników i okolicznych narządów, okoliczne węzły chłonne w jamie brzusznej i pachwinach oraz odległe narządy. Określenie stopnia zaawansowania jest istotne w celu ustalenia odpowiedniego leczenia i rokowania.

Typy morfologiczne

Nowotwory jajnika dzielimy na:

● nowotwory powstające z nabłonka jajnika, są to raki stanowiące około 90% wszystkich nowotworów jajnika ,

● nowotwory nienabłonkowe, stanowiące około 10% wszystkich nowotworów jajnika. Nowotwory nienabłonkowe mogą powstawać z komórek rozrodczych i te są rozpoznawane najczęściej u młodych kobiet. Do nich należą między innymi: rozrodczak, guz pęcherzyka żółtkowego, potworniak, rak zarodkowy czy kosmówczak zarodkowy. Nowotwory nienabłonkowe mogą też powstawać ze sznurów płciowych i ich komórek. Przykłady takich nowotworów to: ziarniszczak, otoczkowiak, guz z komórek Sertolego albo Leydiga. Nowotwory nienabłonkowe dość często rozpoznawane są w niskim stopniu zaawansowania.

Diagnostyka

Diagnostykę w tym nowotworze stanowi:

● badanie lekarskie,

● badanie ginekologiczne przez pochwę oraz odbyt,

● badanie wziernikiem dróg rodnych,

● badanie ultrasonograficzne przezpochwowe oraz jamy brzusznej,

● podstawowe badania krwi i moczu,

● badanie poziomu antygenu surowiczego CA 125,

● badanie poziomu ludzkiej gonadotropiny kosmówkowej (beta HCG), alfa-fetoproteiny (AFP), dehydrogenazy mleczanowej (LDH) oraz inhibiny – oznaczane przy nowotworach nienabłonkowych jajnika,

● badanie rentgenowskie lub tomograficzne klatki piersiowej,

● badanie tomograficzne jamy brzusznej i miednicy.

Diagnozę stawia się na podstawie badania mikroskopowego guza uzyskanego po zabiegu operacyjnym. Wyjątkowo można rozpoznać raka na podstawie obecności komórek raka w płynie z jamy opłucnej, otrzewnej i węzłów chłonnych.

Leczenie

Standardem postępowania w raku jajnika jest pierwotny zabieg operacyjny, obejmujący usunięcie macicy z przydatkami (jajników z jajowodami), sieci większej, wyrostka robaczkowego, biopsję (pobranie) węzłów biodrowo-zasłonowych oraz okołoaortalnych, jak również pobranie płynu do badania cytologicznego, a przy jego braku pobranie popłuczyn i wykonanie licznych wymazów oraz pobranie wycinków  z otrzewnej. Uzupełnieniem pierwotnej chirurgii jest następnie chemioterapia z zastosowaniem paklitekselu (leku cytostatycznego) oraz pochodnych platyny (innych leków cytostatycznych). Z reguły podaje się 6 kursów chemioterapii.

U młodych, nie posiadających dzieci kobiet,  z wczesnym stopniem zaawansowania choroby oraz chcących zachować zdolność do prokreacji radykalność zabiegu może być zmniejszona do jednostronnego usunięcia chorego jajnika z jajowodem z adekwatnym zbadaniem stopnia zaawansowania za pomocą metod chirurgicznych i mikroskopowych. Leczenie oszczędzające jest rozsądną alternatywną drogą postępowania u młodych kobiet, z chęcią zachowania zdolności prokreacji, we wczesnym stopniu zaawansowania raka jajnika, a przeżycia pacjentek w porównaniu z radykalną chirurgią są korzystne.

U części pacjentek z wczesnym stopniem zaawansowania i nowotworem dobrze zróżnicowanym można nie stosować chemioterapii po operacji.

U kobiet, u których początkowo nie ma możliwości usunięcia raka z powodu znacznego zaawansowania, stosuje się często wstępnie chemioterapię, a dopiero po uzyskaniu wycofania się choroby stosuje się zabieg operacyjny.

Nowotwory wywodzące się z komórek rozrodczych leczy się operacyjnie, podobnie jak w rakach. Niektóre, takie jak rozrodczaki czy wczesne potworniaki niedojrzałe, nie wymagają dalszego leczenia. Pozostałe i postacie bardziej zaawansowane leczy się po zabiegu uzupełniającą chemioterapią (3 do 4 kursów). U kobiet bezdzietnych i dzieci stosuje się możliwie oszczędzające leczenie chirurgiczne.

Nowotwory ze sznurów płciowych w niskim stopniu zaawansowania można leczyć operacyjnie, zachowując macicę i 1 przydatek. Pozostałe, takie jak rak jajnika, leczy się operacyjnie bez usuwania węzłów chłonnych. Chore w niskim stopniu zaawansowania z niskim ryzykiem nawrotu następnie obserwuje się, a pozostałe pacjentki leczy się uzupełniającą chemioterapią.

Po leczeniu

Po leczeniu powinno się stosować kontrolę za pomocą badania lekarskiego oraz badań obrazowych. Często oznacza się także poziom antygenu CA 125, choć według niektórych opinii jest to postępowanie nieskutkujące poprawą przeżyć pacjentek.

W razie nawrotu choroby stosuje się kolejne linie chemioterapii, ale można także rozważać interwencje chirurgiczne w celu usunięcia wznowy nowotworu. Stosuje się także zabiegi operacyjne w stanach znacznego zaawansowania choroby w celu redukcji objawów, szczególnie w przypadkach niedrożności jelita.

Prewencja

Obecnie nie rekomenduje się zorganizowanych programów wczesnej diagnostyki w kierunku tego nowotworu (prewencja wtórna), nawet u pacjentek będących pod kontrolą ze względu na mutację genu BRCA.