Zatoki nosowe

Co to jest rak zatok obocznych nosa?

Rak zatok obocznych nosa jest nieprawidłowym i nieustającym wzrostem chorych komórek nabłonka zatok obocznych nosa. Pojęcie zatok obocznych nosa obejmuje zatoki szczękowe, sitowe, czołowe oraz klinowe. Rak zatok obocznych nosa należy do stosunkowo rzadko występujących nowotworów narządów głowy i szyi. Nieco częściej (niespełna dwukrotnie) chorują mężczyźni.

zatoki

Czynniki ryzyka

Czynniki ryzyka raka zatok obocznych nosa nie są jednoznacznie określone, aczkolwiek wydaje się, że znaczenie może mieć narażenie na dym papierosowy, pyły drzewne i niektóre substancje chemiczne.

Objawy

W przypadku raka zatok obocznych nosa objawy wczesne nie występują lub są zbliżone do dolegliwości w przebiegu przewlekłego zapalenia zatok. Powodowane to jest wolnymi przestrzeniami powietrznymi umożliwiającymi bezobjawowy wzrost guza przez długi czas. Z tego powodu rozpoznanie raka zatok obocznych nosa we wczesnym stopniu zaawansowania należy do rzadkości. Takie objawy, jak krwawienia z nosa, zatkanie nosa, bóle bez wyraźnej przyczyny, odkształcenie kości twarzy, zaburzenia widzenia czy uszkodzenia neurologiczne, świadczą o znacznym zaawansowaniu miejscowym.

Stadia zaawansowania

W nowotworach narządów głowy i szyi obowiązuje klasyfikacja zaawansowania klinicznego TNM. Określa ona poprzez każdą cechę stopień rozsiania się nowotworu w organizmie.

Cecha T – określa wielkość guza, jego umiejscowienie i szerzenie się wewnątrz prawidłowych tkanek.

Cecha N – określa wielkość przerzutu w węźle chłonnym oraz ilość zajętych węzłów chłonnych.

Cecha M – określa istnienie przerzutów nowotworu w tkankach odległych od początkowego narządu – stopień rozsiania się choroby nowotworowej.

Biorąc pod uwagę poszczególne cechy, otrzymujemy stopień zaawansowania tradycyjnie posiadający numery od 0 do IV.

Typy morfologiczne

Mikroskopowo najczęstszym nowotworem tej okolicy jest rak płaskonabłonkowy, zwykle o wysokim (mniej złośliwy) lub pośrednim stopniu zróżnicowania. Występują też raki gruczołowe (najczęściej w zatoce szczękowej) oraz raki typu nosogardłowego (zwykle w zatoce sitowej, rzadziej szczękowej). Spośród nowotworów nienabłonkowych zatoki oboczne nosa mogą stanowić punkt wyjścia mięsaków kości, mięsaków tkanek miękkich oraz chłoniaków. Nowotwory te do rozpoznania wymagają diagnostyki i leczenia specyficznego.

Najczęstszym umiejscowieniem raka zatok obocznych nosa jest zatoka szczękowa. Rzadziej punktem rozpoczęcia choroby jest zatoka sitowa, a tylko wyjątkowo zatoka czołowa lub klinowa. Naturalny przebieg choroby raka zatok obocznych nosa cechuje głównie wzrost miejscowy o różnej szybkości. Przerzuty do węzłów chłonnych szyi są bardzo rzadkie (poza rzadko występującymi rakami typu nosogardłowego), podobnie jak przerzuty odległe. Z racji umiejscowienia wzrost nowotworu stosunkowo szybko prowadzi do zajęcia i zniszczenia kości. W przypadku raka zatoki szczękowej charakterystyczne jest zajęcie struktur sąsiadujących, takich jak oczodół, dół skrzydłowo-podniebienny, dół podskroniowy i wreszcie podstawa czaszki. Zajęcie przez chorobę podstawy czaszki i oczodołu jest także charakterystyczne dla raka zatoki sitowej.

Diagnostyka

Podstawę rozpoznania stanowi badanie mikroskopowe materiału pobranego chirurgicznie z guza. Konieczne jest dokładne badanie lekarskie wraz z oceną giętkim wziernikiem zakończonym kamerą. Standardowym badaniem obrazowym pozostaje tomografia komputerowa. W przypadkach zaawansowanych, ze stwierdzonym zajęciem struktur sąsiadujących, wartościowym badaniem uzupełniającym w stosunku do tomografii komputerowej jest tomografia rezonansu magnetycznego. Należy także wykonać rentgenogramy klatki piersiowej pod kątem wykluczenia przerzutów do płuc.

Leczenie

Niezależnie od stopnia zaawansowania raka zatok obocznych nosa leczeniem standardowym jest chirurgia, przy czym zakres zabiegu jest zależny od umiejscowienia i zaawansowania guza. Z racji niskiego ryzyka przerzutów miejscowych nie ma potrzeby wykonywania zapobiegawczo operacji węzłów chłonnych. Wycięcie węzłów szyi jest uzasadnione jedynie w sytuacji stwierdzenia w badaniu przerzutów. Z racji trudności w mikroskopowej ocenie, czy usunięto całość guza, a także zwykle znacznego zaawansowania miejscowego, praktycznie u wszystkich operowanych chorych istnieją wskazania do uzupełniającej radioterapii. Napromienianie powinno dotyczyć miejsca po usuniętym guzie. Nie ma potrzeby zapobiegawczo napromieniania układu chłonnego szyi.

W przypadkach niekwalifikujących się do leczenia operacyjnego możliwości lecznicze są ograniczone. Można rozważać radioterapię łagodzącą jedynie objawy nowotworu po uprzednim wytworzeniu szczeliny w zatoce szczękowej, ale skuteczność tego typu postępowania, nawet w zakresie zmniejszenia dolegliwości, jest ograniczona. Innym wyborem jest chemioterapia łagodząca objawy, przy czym raki zatok obocznych nosa nie należą do chemiowrażliwych nowotworów.

Po leczeniu

U chorych z nawrotami miejscowymi leczeniem standardowym jest ratująca chirurgia, z reguły nadzwyczaj trudna i wymagająca udziału specjalistycznych zespołów. W przypadku ponownego wzrostu w okolicy należy wykonać wycięcie węzłów chłonnych szyi, a następnie uzupełniające napromienianie. Jeśli leczenie operacyjne z powodu nawrotów miejscowych jest niemożliwe do przeprowadzenia, można rozważać chemioterapię łagodzącą jedynie objawy, uwzględniając ograniczoną skuteczność metody.

Rokowanie u chorych na raka zatok obocznych nosa nie jest korzystne. Przeprowadzenie leczenia leczącego z nowotworu, złożonego z chirurgii i uzupełniającej radioterapii, skutkuje 5-letnimi przeżyciami u 40-60% chorych. W pozostałych przypadkach odsetek wieloletnich przeżyć nie przekracza 10%.

Prewencja

Prewencja wtórna w tym raku polega na zapobieganiu przewlekłym stanom zapalnym zatok oraz usuwaniu podejrzanych o nowotwór polipów zatok. Dużą rolę odgrywa tu laryngolog.